Czy świadek zdarzenia może podać lek osobie potrzebującej pierwszej pomocy? To pytanie budzi wiele wątpliwości, szczególnie gdy poszkodowany doświadcza ciężkiej reakcji alergicznej, napadu astmy lub innego nagłego zagrożenia zdrowia. W takich sytuacjach odpowiednio zastosowany lek może mieć ogromne znaczenie, jednak równie ważna jest znajomość zasad jego bezpiecznego użycia.
W 2025 roku zmieniły się przepisy dotyczące pierwszej pomocy, a ustawowa definicja objęła również możliwość wykorzystania produktów leczniczych dostępnych na miejscu zdarzenia. Dzięki temu wyraźniej określono, że zastosowanie odpowiedniego leku może stanowić element działań podejmowanych w celu ratowania zdrowia lub życia.
Co dokładnie oznacza ta zmiana? Jakie leki można wykorzystać w pierwszej pomocy i kiedy należy zachować szczególną ostrożność? Wyjaśniamy najważniejsze zasady oraz przedstawiamy przykłady zastosowania leków w stanach nagłych.
Leki w pierwszej pomocy – najważniejsza zmiana
Od 30 maja 2025 roku definicja pierwszej pomocy zawarta w ustawie o Państwowym Ratownictwie Medycznym wyraźnie uwzględnia wykorzystanie produktów leczniczych dostępnych na miejscu zdarzenia i dopuszczonych do obrotu w Polsce. Nie oznacza to jednak przyznania każdemu świadkowi uprawnień do samodzielnego prowadzenia farmakoterapii.
Nowelizacja ustawy o Państwowym Ratownictwie Medycznym z 2025 roku
24 kwietnia 2025 roku uchwalono nowelizację ustawy o Państwowym Ratownictwie Medycznym, która wprowadziła zmiany dotyczące zakresu pierwszej pomocy. Nowe przepisy weszły w życie 30 maja 2025 roku i doprecyzowały możliwość wykorzystania produktów leczniczych podczas ratowania osoby w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego.
Zgodnie z art. 3 pkt 7 ustawy pierwsza pomoc obejmuje czynności podejmowane przez osobę znajdującą się na miejscu zdarzenia w celu ratowania poszkodowanego. W definicji uwzględniono również zastosowanie produktów leczniczych dostępnych na miejscu zdarzenia, które zostały dopuszczone do obrotu na terytorium Polski.
W praktyce oznacza to, że wykorzystanie odpowiedniego leku może być częścią pierwszej pomocy, jeżeli służy ratowaniu zdrowia lub życia. Nadal konieczne jest jednak uwzględnienie wskazań, przeciwwskazań, sposobu podania oraz posiadanych umiejętności.
Pełną treść zmian można znaleźć w Dzienniku Ustaw z 2025 roku, poz. 637.
Czy każdy świadek zdarzenia może podawać leki?
Rozszerzenie definicji pierwszej pomocy nie oznacza, że każdy świadek zdarzenia może samodzielnie decydować o leczeniu poszkodowanego. Nie daje również podstaw do stosowania dowolnych leków bez znajomości ich działania i zasad bezpieczeństwa.
Podstawą jest przede wszystkim udzielanie pomocy z wykorzystaniem leków posiadanych przez osobę, której pomagamy. Dotyczy to na przykład autowstrzykiwacza z adrenaliną, inhalatora stosowanego w astmie czy indywidualnie zaleconego leku ratunkowego.
Jednocześnie warto pamiętać, że nowe przepisy nie wprowadzają obowiązku wyposażania apteczek pierwszej pomocy w wymienione produkty lecznicze. Ich dostępność nie zwalnia też z konieczności wezwania pomocy medycznej w sytuacji zagrożenia życia.
Jakie leki można wykorzystać w pierwszej pomocy?
W związku z rozszerzeniem ustawowej definicji pierwszej pomocy można wskazać kilka przykładów produktów leczniczych stosowanych w stanach nagłego zagrożenia zdrowotnego. Każdy z nich ma jednak określone wskazania, przeciwwskazania i zasady podawania.
1. Adrenalina – wstrząs anafilaktyczny
Anafilaksja to ciężka reakcja alergiczna, która może prowadzić do zaburzeń oddychania i krążenia. Jej objawami mogą być duszność, obrzęk języka lub gardła, nagłe osłabienie, zawroty głowy, a nawet utrata przytomności.
Osoby zagrożone anafilaksją często posiadają autowstrzykiwacz z adrenaliną, który umożliwia szybkie podanie leku. Jeśli poszkodowany nie może samodzielnie użyć urządzenia, osoba znająca jego obsługę może pomóc zgodnie z instrukcją. Należy jednocześnie wezwać pomoc medyczną, ponieważ adrenalina jest podstawowym lekiem stosowanym w anafilaksji.
2. Salbutamol – napad astmy
Napad astmy może powodować duszność, świszczący oddech, kaszel i trudności w swobodnym mówieniu. Osoby chorujące na astmę często posiadają inhalator z salbutamolem, który jest stosowany w celu rozszerzenia oskrzeli.
Podczas udzielania pierwszej pomocy można pomóc poszkodowanemu w zastosowaniu jego własnego inhalatora, zgodnie z indywidualnymi zaleceniami. Jeśli duszność jest nasilona, szybko się pogarsza lub nie ustępuje, należy pilnie wezwać pomoc medyczną.
3. Glukoza – hipoglikemia
Hipoglikemia, czyli niedocukrzenie, może wystąpić między innymi u osób chorujących na cukrzycę. Objawy obejmują drżenie rąk, potliwość, osłabienie, uczucie głodu oraz zaburzenia koncentracji.
Jeśli poszkodowany jest przytomny i może bezpiecznie połykać, można podać mu szybko przyswajalne węglowodany, na przykład glukozę lub słodki napój. Nie wolno podawać niczego doustnie osobie nieprzytomnej ani mającej trudności z połykaniem, ponieważ może to doprowadzić do zadławienia.
4. Glukagon – ciężka hipoglikemia
Glukagon jest lekiem wykorzystywanym w ciężkiej hipoglikemii, szczególnie gdy poszkodowany nie jest w stanie bezpiecznie przyjąć glukozy doustnie. Niektóre osoby chorujące na cukrzycę posiadają zestawy ratunkowe z glukagonem.
Dostępne preparaty różnią się sposobem podania, dlatego ich zastosowanie wymaga znajomości instrukcji konkretnego produktu. Osoba odpowiednio przeszkolona może pomóc w użyciu zaleconego leku, jednak w przypadku zaburzeń świadomości należy również wezwać pomoc medyczną.
5. Kwas acetylosalicylowy (ASA) – podejrzenie zawału serca
Silny ból lub ucisk w klatce piersiowej, duszność, zimne poty i nagłe osłabienie mogą wskazywać na ostry zespół wieńcowy. W takiej sytuacji należy przede wszystkim wezwać pomoc medyczną, ponieważ szybkie rozpoznanie i leczenie mają ogromne znaczenie.
Wytyczne ILCOR wskazują na korzyści wynikające z wczesnego zastosowania kwasu acetylosalicylowego u dorosłych z bólem w klatce piersiowej o prawdopodobnym pochodzeniu sercowym. W przywoływanych zaleceniach uwzględniono dawki 150–500 mg ASA, pod warunkiem braku przeciwwskazań, takich jak uczulenie na lek lub istotne ryzyko krwawienia.
Nie oznacza to jednak, że każdej osobie z bólem w klatce piersiowej należy automatycznie podać aspirynę. Decyzja wymaga uwzględnienia stanu poszkodowanego i możliwych przeciwwskazań, dlatego warto postępować zgodnie ze wskazówkami dyspozytora medycznego.
Nitrogliceryna – pomoc osobie z rozpoznaną dławicą piersiową
Osoby ze zdiagnozowaną dławicą piersiową mogą posiadać lek z nitrogliceryną, zalecony przez lekarza do stosowania podczas określonych dolegliwości. W takiej sytuacji świadek zdarzenia może pomóc poszkodowanemu w samodzielnym przyjęciu jego własnego leku.
Należy jednak pamiętać, że nitrogliceryna może obniżać ciśnienie tętnicze i nie jest odpowiednia dla każdego pacjenta. Dlatego nie należy podawać jej osobom, którym nie została wcześniej zalecona, ani samodzielnie ustalać dawkowania.
6. Nalokson – podejrzenie przedawkowania opioidów
Nalokson jest lekiem stosowanym w przypadku zatrucia opioidami, ponieważ może odwracać ich działanie na układ oddechowy. Ma szczególne znaczenie wtedy, gdy przedawkowanie prowadzi do spowolnienia lub zatrzymania oddechu.
Do objawów zatrucia opioidami mogą należeć głębokie zaburzenia świadomości, bardzo wolny lub nieprawidłowy oddech oraz zwężone źrenice. Nie wszystkie objawy muszą jednak występować jednocześnie, dlatego najważniejsza pozostaje ocena przytomności i oddychania.
Jeśli nalokson jest dostępny i osoba udzielająca pomocy potrafi go zastosować, może zostać wykorzystany zgodnie z instrukcją danego preparatu. Podanie naloksonu nie może jednak opóźniać wezwania pomocy ani rozpoczęcia RKO u osoby, która nie oddycha prawidłowo.
7. Midazolam – przedłużający się napad drgawkowy
Midazolam jest jednym z leków ratunkowych stosowanych w określonych przypadkach przedłużających się napadów drgawkowych. Może być przepisany osobom z rozpoznaną padaczką, które posiadają indywidualny plan postępowania na wypadek napadu.
Pomoc w zastosowaniu takiego leku wymaga znajomości zaleceń dotyczących konkretnego pacjenta oraz odpowiedniego przeszkolenia. Nie należy samodzielnie decydować o jego podaniu wyłącznie na podstawie wystąpienia drgawek.
8. Diazepam – napad drgawkowy
Diazepam jest kolejnym lekiem wykorzystywanym w leczeniu wybranych napadów drgawkowych. Przykładem preparatu ratunkowego jest Relsed, przeznaczony do podania doodbytniczego zgodnie z indywidualnymi zaleceniami medycznymi.
Podobnie jak w przypadku midazolamu, zastosowanie diazepamu wymaga odpowiedniego przygotowania. Jeśli nie znasz zasad użycia leku, skoncentruj się na ochronie poszkodowanego przed urazami, obserwacji oddechu i wezwaniu pomocy w sytuacji zagrożenia.
Nalokson i pierwsza pomoc przy przedawkowaniu opioidów – ERC 2025
Europejska Rada Resuscytacji w wytycznych ERC 2025 uwzględnia postępowanie w przypadku podejrzenia zatrucia opioidami. Szczególną uwagę zwraca na rozpoznanie zaburzeń oddychania, szybkie wezwanie pomocy i odpowiednie wykorzystanie naloksonu.
Przedawkowanie opioidów może prowadzić do ciężkiej depresji oddechowej, utraty przytomności i zatrzymania krążenia. Dlatego osoba udzielająca pierwszej pomocy powinna przede wszystkim sprawdzić bezpieczeństwo, ocenić reakcję poszkodowanego oraz wezwać pomoc pod numerem 112 lub 999.
Następnie należy udrożnić drogi oddechowe i sprawdzić, czy poszkodowany oddycha prawidłowo. Jeśli oddech jest zachowany, należy monitorować stan osoby i rozważyć zastosowanie dostępnego naloksonu zgodnie z instrukcją oraz posiadanymi umiejętnościami.
Jeżeli poszkodowany jest nieprzytomny i nie oddycha prawidłowo, należy rozpocząć RKO oraz użyć AED, gdy tylko będzie dostępne. Nalokson można zastosować, jeśli jest dostępny, ale nie powinno to powodować zbędnych przerw w resuscytacji.
Ważne – nalokson nie zastępuje RKO
W przypadku podejrzenia przedawkowania opioidów priorytetem pozostaje ocena oddychania, wezwanie pomocy i prowadzenie odpowiednich czynności ratowniczych. Jeśli osoba nie oddycha prawidłowo, należy rozpocząć resuscytację, a dostępny nalokson zastosować bez opóźniania RKO.
Schemat postępowania przy podejrzeniu zatrucia opioidami
Poniższy schemat przedstawia postępowanie w przypadku podejrzenia zatrucia opioidami według wytycznych ERC 2025. Pokazuje kolejność oceny stanu poszkodowanego, wezwania pomocy, sprawdzenia oddechu oraz zastosowania RKO, naloksonu i AED.
- Rozpoznaj podejrzenie zatrucia – zwróć uwagę na utratę przytomności, nieprawidłowy oddech i inne objawy mogące wskazywać na działanie opioidów
- Sprawdź reakcję poszkodowanego – oceń, czy osoba reaguje na głos i dotyk
- Wezwij pomoc – zadzwoń pod numer 112 lub 999 i postępuj zgodnie z poleceniami dyspozytora
- Udrożnij drogi oddechowe – sprawdź, czy poszkodowany oddycha prawidłowo
- Jeśli oddycha prawidłowo – monitoruj stan, zapewnij bezpieczną pozycję i rozważ zastosowanie dostępnego naloksonu zgodnie z instrukcją
- Jeśli nie oddycha prawidłowo – rozpocznij RKO, zastosuj dostępny nalokson bez opóźniania resuscytacji i użyj AED, gdy będzie dostępne
- Kontynuuj działania – obserwuj stan poszkodowanego i postępuj zgodnie z instrukcjami AED oraz dyspozytora do czasu przejęcia pomocy przez ratowników
Leki w pierwszej pomocy – zestawienie najważniejszych przykładów
Poniższa tabela przedstawia wybrane produkty lecznicze, które mogą mieć zastosowanie podczas udzielania pierwszej pomocy. Należy jednak pamiętać, że każdy przypadek wymaga indywidualnej oceny, a samo posiadanie leku nie oznacza możliwości jego bezpiecznego zastosowania.
| Lek | Zastosowanie | Najważniejsza zasada |
|---|---|---|
| Adrenalina | Anafilaksja | Szybkie zastosowanie właściwego preparatu i wezwanie pomocy |
| Salbutamol | Napad astmy | Pomoc w użyciu własnego inhalatora |
| Glukoza | Hipoglikemia | Tylko jeśli poszkodowany może bezpiecznie połykać |
| Glukagon | Ciężka hipoglikemia | Zastosowanie zgodnie z instrukcją przez osobę odpowiednio przeszkoloną |
| Kwas acetylosalicylowy | Podejrzenie zawału serca | Uwzględnienie przeciwwskazań i wezwanie pomocy |
| Nitrogliceryna | Dławica piersiowa | Pomoc w przyjęciu własnego, przepisanego leku |
| Nalokson | Przedawkowanie opioidów | Nie opóźniać wezwania pomocy ani RKO |
| Midazolam | Napad drgawkowy | Indywidualny plan postępowania i odpowiednie przeszkolenie |
| Diazepam | Napad drgawkowy | Indywidualne zalecenia i znajomość sposobu podania |
O czym pamiętać podczas stosowania leków w pierwszej pomocy?
Możliwość wykorzystania produktów leczniczych podczas pierwszej pomocy wymaga odpowiedzialnego podejścia. Nieprawidłowe zastosowanie preparatu może pogorszyć stan poszkodowanego, dlatego nie należy podejmować działań na podstawie przypuszczeń.
- Sprawdź przeznaczenie leku – upewnij się, że preparat jest odpowiedni do danej sytuacji
- Uwzględnij przeciwwskazania – zwróć uwagę na uczulenia, stan poszkodowanego i możliwe działania niepożądane
- Nie ustalaj samodzielnie dawkowania – korzystaj z instrukcji, indywidualnych zaleceń i wskazówek personelu medycznego
- Nie podawaj leków doustnie osobie nieprzytomnej – istnieje ryzyko zadławienia lub zachłyśnięcia
- Nie opóźniaj wezwania pomocy – zastosowanie leku nie zastępuje kontaktu ze służbami ratunkowymi
- Nie zastępuj RKO lekami – w przypadku nagłego zatrzymania krążenia najważniejsze pozostają resuscytacja i użycie AED
Dlaczego warto uczyć się stosowania leków podczas szkolenia z pierwszej pomocy?
Sama znajomość nazwy leku nie wystarczy, aby bezpiecznie pomóc osobie w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego. Równie ważna jest umiejętność rozpoznawania objawów, oceny stanu poszkodowanego oraz podejmowania odpowiednich decyzji pod presją czasu.
Podczas praktycznych szkoleń z pierwszej pomocy uczestnicy poznają zasady reagowania na anafilaksję, hipoglikemię, napad astmy, drgawki czy podejrzenie zatrucia. Dowiadują się również, kiedy należy wezwać pomoc medyczną i jakie działania można podjąć do czasu jej przyjazdu.
W 4 HELP VR łączymy praktyczne ćwiczenia z nowoczesnymi metodami edukacji, w tym technologią wirtualnej rzeczywistości. Dzięki temu uczestnicy mogą rozwijać umiejętność rozpoznawania zagrożeń, podejmowania decyzji i prawidłowego reagowania w sytuacjach wymagających szybkiej pomocy.
Podsumowanie – co zmieniło się w przepisach dotyczących leków w pierwszej pomocy?
Nowelizacja ustawy o Państwowym Ratownictwie Medycznym z 2025 roku doprecyzowała zakres pierwszej pomocy, uwzględniając możliwość wykorzystania produktów leczniczych dostępnych na miejscu zdarzenia. Jest to istotna zmiana, która pokazuje znaczenie odpowiedniego przygotowania świadków zdarzeń do reagowania w stanach nagłych.
Wśród przykładów leków stosowanych w takich sytuacjach znajdują się adrenalina, salbutamol, glukoza, glukagon, kwas acetylosalicylowy, nalokson, midazolam i diazepam. W określonych przypadkach możliwa jest również pomoc w samodzielnym przyjęciu wcześniej przepisanej nitrogliceryny.
Należy jednak podkreślić, że rozszerzenie definicji pierwszej pomocy nie daje każdemu świadkowi prawa do dowolnego stosowania farmakoterapii. Podstawą pozostają odpowiednia wiedza, znajomość zaleceń dotyczących konkretnego leku oraz szybkie wezwanie pomocy medycznej w sytuacji zagrożenia życia.
Zorganizuj praktyczne szkolenie z pierwszej pomocy!
Chcesz przygotować swój zespół do reagowania w sytuacjach zagrożenia życia? W 4 HELP VR łączymy praktyczne ćwiczenia na fantomach, trening obsługi AED oraz technologię wirtualnej rzeczywistości.
Dopasowujemy program szkolenia do potrzeb organizacji, aby uczestnicy mogli zdobywać wiedzę i rozwijać umiejętności przydatne podczas rzeczywistych zdarzeń.
Chcesz zorganizować szkolenie dla swojego zespołu?
Skontaktuj się z nami, a pomożemy dobrać odpowiedni program.
Źródła i podstawa prawna
- Ustawa z dnia 24 kwietnia 2025 r. o zmianie ustawy o Państwowym Ratownictwie Medycznym oraz niektórych innych ustaw – Dz.U. 2025 poz. 637. Treść aktu prawnego
- European Resuscitation Council Guidelines 2025 – zalecenia dotyczące pierwszej pomocy, postępowania w stanach nagłych oraz zatrucia opioidami. Strona ERC
- International Liaison Committee on Resuscitation (ILCOR) – przeglądy dowodów naukowych i zalecenia dotyczące pierwszej pomocy, w tym stosowania ASA. ILCOR CoSTR
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie stanowi indywidualnej porady medycznej ani prawnej. W sytuacji nagłego zagrożenia życia lub zdrowia należy wezwać pomoc pod numerem 112 lub 999.